Łysienie plackowate u dzieci - przyczyny, przebieg i leczenie

Nagły placek gładkiej skóry na głowie dziecka niepokoi każdego rodzica. W większości przypadków stoi za nim łysienie plackowate, czyli choroba autoimmunologiczna, która potrafi wystąpić w każdym wieku, także u kilkulatka. U dzieci ma jednak swoją specyfikę: inne bywają czynniki, z którymi trzeba je pomylić, ostrożniej dobiera się leczenie, a większe znaczenie ma strona emocjonalna. Poniżej tłumaczymy, skąd bierze się łysienie plackowate u dzieci, jak wygląda, czym różni się od podobnych stanów i jak się je leczy.

Czym jest łysienie plackowate u dziecka

Łysienie plackowate (alopecia areata) to niebliznowaciejąca utrata włosów, w której komórki układu odpornościowego, głównie limfocyty T, atakują mieszki włosowe będące w fazie wzrostu. Mieszek nie zostaje zniszczony, tylko przedwcześnie przechodzi w spoczynek, przez co włos wypada, a nowy nie odrasta, dopóki trwa reakcja zapalna. Ponieważ mieszki pozostają żywe, skóra w ognisku jest gładka, bez blizny i zaniku, a odrost włosów jest możliwy.

Choroba nie jest rzadka u najmłodszych. U znacznej części osób z łysieniem plackowatym pierwsze ogniska pojawiają się jeszcze przed dorosłością, a zdarza się to również u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Łysienie plackowate nie jest zakaźne, nie przenosi się w przedszkolu ani przez kontakt, i nie wynika z zaniedbań w pielęgnacji.

Przyczyny i czynniki ryzyka u dzieci

U podłoża choroby leży skłonność genetyczna, na którą nakładają się czynniki wyzwalające reakcję autoimmunologiczną. Dlatego łysienie plackowate częściej dotyka dzieci obciążone rodzinnie oraz te, które mają inne choroby o podłożu immunologicznym.

• Dodatni wywiad rodzinny, czyli łysienie plackowate u rodzica lub rodzeństwa, zwiększa ryzyko u dziecka.
• Choroby tarczycy (zwłaszcza choroba Hashimoto), bielactwo, cukrzyca typu 1 i celiakia częściej współistnieją z łysieniem plackowatym.
• Skłonność atopowa, czyli atopowe zapalenie skóry, alergiczny nieżyt nosa czy astma, wiąże się z cięższym i wcześniejszym przebiegiem.
• U dzieci z zespołem Downa łysienie plackowate występuje częściej niż w populacji ogólnej.
• Silny stres, na przykład zmiana szkoły czy trudne przeżycie, oraz przebyta infekcja bywają wyzwalaczem pierwszego epizodu, ale same nie są przyczyną choroby.

Warto uspokoić rodziców w jednej kwestii: łysienie plackowate u dziecka nie jest winą diety, szamponu ani sposobu czesania. To reakcja układu odpornościowego, a wymienione czynniki jedynie uruchamiają ją u dziecka, które ma do niej wrodzoną skłonność.

Objawy, jak rozpoznać łysienie plackowate u dziecka

Typowy jest wygląd ogniska: okrągły lub owalny placek gładkiej skóry o równych brzegach, bez łuszczenia, zaczerwienienia i blizny. Skóra w tym miejscu zwykle nie swędzi i nie boli. Na obrzeżu aktywnego placka można dostrzec krótkie, ułamane włosy zwężające się ku skórze, tak zwane włosy wykrzyknikowe, które świadczą o czynnym procesie.

• Nagłe, okrągłe ogniska bez włosów, pojedyncze lub mnogie, najczęściej na owłosionej skórze głowy.
• Gładka, niezmieniona skóra w ognisku, bez łuszczenia i strupów.
• Możliwe zajęcie brwi i rzęs w cięższych postaciach.
• Zmiany na paznokciach, częstsze u dzieci niż u dorosłych: drobne wgłębienia (naparstkowanie), podłużne bruzdy lub szorstka płytka.
• Odrastające włosy bywają początkowo cienkie i odbarwione, białe lub siwe, a z czasem odzyskują kolor.

Co można pomylić z łysieniem plackowatym u dziecka

U dzieci szczególnie ważne jest odróżnienie łysienia plackowatego od innych przyczyn miejscowej utraty włosów, bo część z nich leczy się zupełnie inaczej. Najistotniejsza jest grzybica skóry głowy, która u najmłodszych występuje znacznie częściej niż u dorosłych. Poniższa tabela zestawia typowe różnice, ale rozpoznanie zawsze stawia lekarz, w razie potrzeby po badaniu mykologicznym lub trichoskopii.

Grzybica skóry głowy potrafi przypominać łysienie plackowate, dlatego przy łuszczeniu, zaczerwienieniu i ułamanych włosach nie należy zwlekać z wizytą. Rozlane wypadanie po infekcji to z kolei zwykle przejściowe łysienie telogenowe, które ustępuje samo. O tym, jak w ogóle rozpoznać typ wypadania, piszemy szerzej w tekście o przyczynach wypadania włosów.

Przebieg i rokowanie u dzieci

Przebieg łysienia plackowatego jest indywidualny i trudny do przewidzenia. W najczęstszej postaci ogniskowej, z pojedynczymi plackami, włosy u dzieci często odrastają samoistnie w ciągu kilku do kilkunastu miesięcy. Choroba bywa jednak nawrotowa: po okresie odrostu ogniska mogą pojawić się ponownie, czasem w innym miejscu.

Rokowanie pogarsza kilka czynników, a wczesny początek jest jednym z nich. Gorzej rokują postacie rozległe, wężykowata (ophiasis) obejmująca linię owłosienia na potylicy, zajęcie paznokci oraz współistniejąca atopia. W rzadkich, ciężkich przypadkach dochodzi do utraty wszystkich włosów na głowie (alopecia totalis) lub na całym ciele, łącznie z brwiami i rzęsami (alopecia universalis). Nawet wtedy mieszki zwykle nie bliznowacieją, więc odrost pozostaje możliwy, choć bywa trudniejszy.

Jak leczy się łysienie plackowate u dzieci

Leczenie prowadzi dermatolog, najlepiej mający doświadczenie w dermatologii dziecięcej, a jego dobór zależy od rozległości zmian, wieku i czasu trwania choroby. U dzieci ostrożniej sięga się po metody obarczone działaniami niepożądanymi, a w łagodnych, ograniczonych postaciach lekarz może zalecić obserwację, bo część ognisk zarasta sama.

• Glikokortykosteroidy miejscowe. Maści i roztwory to podstawa leczenia u dzieci; iniekcje doogniskowe stosuje się rzadziej niż u dorosłych, bo są bolesne i gorzej tolerowane przez najmłodszych.
• Minoksydyl miejscowy. Bywa dodawany pomocniczo, aby wesprzeć odrost, zwykle łącznie z leczeniem przeciwzapalnym.
• Immunoterapia kontaktowa. Difencypron (DPCP) wywołuje kontrolowany, łagodny stan zapalny, który przełącza reakcję odpornościową; stosuje się ją w rozległych zmianach, u starszych dzieci, w ośrodkach dermatologicznych.
• Inhibitory JAK. W ciężkim łysieniu plackowatym u nastolatków od 12. roku życia można rozważyć rytlecytynib. To terapia specjalistyczna, prowadzona i monitorowana przez dermatologa.

Wszystkie te leki wymagają recepty i nadzoru lekarza, a części z nich nie da się prowadzić samodzielnie w domu. U dzieci co najmniej równie ważne jak farmakoterapia jest wsparcie emocjonalne. Widoczna utrata włosów bywa powodem trudności w grupie rówieśniczej, dlatego warto rozmawiać z dzieckiem, w razie potrzeby skorzystać z pomocy psychologicznej i rozważyć nakrycia głowy, jeśli dziecko tego chce.

Kiedy zgłosić dziecko do lekarza

Każdy nowy placek wyłysienia u dziecka warto pokazać lekarzowi, bo wczesna ocena pozwala potwierdzić rozpoznanie i wykluczyć grzybicę oraz inne przyczyny wymagające innego leczenia. Pilnej wizyty wymaga sytuacja, gdy ogniska szybko się powiększają lub jest ich coraz więcej, gdy wypadają brwi lub rzęsy, pojawiają się zmiany na paznokciach, a zwłaszcza gdy skóra w miejscu wyłysienia jest zaczerwieniona, łuszcząca się, bolesna lub widać na niej strupy. Taki obraz może wskazywać na grzybicę lub inną chorobę, która grozi trwałą utratą włosów, jeśli nie zacznie się właściwego leczenia. Ogólne wskazówki, co pomaga przy wypadaniu włosów, a co nie, zbieramy w poradniku o tym, jak zatrzymać wypadanie włosów.

Najczęstsze pytania